Istorija

Pretpostavka je da najstarije ljudske naseobine na teritoriji opštine datiraju još iz vremena neolita. O tome svedoči više predmeta materijalne kulture koji su sporadično nalaženi najviše na brdskom delu teritorije opštine. Najviše je nalaženo kamenih alatki i drugih primitivnih oruđa za koje je nedvosmisleno utvrđeno da su stvoreni ljudskom rukom.

Na brdu iznad glavnog regionalnog puta Požarevac-Svilajnac pronađeni su ostaci starog popločanog puta za koji je utvrđen da je izgrađen od strane Rimljana, čuveni Via Militaris koji su kasnije koristili Turci – Carigradski drum.  Cigle, novac i grobnice iz antičkog perioda nađene su i u Aleksandrovcu, na brdu Goljaku i kod potoka Jerinjaka, međutim nikakvih značajnijih aktivnosti u pravcu, komercijalicacije, daljih iskopavanja i prezervacije već pronađenih artefakata nije bilo što svakako predstavlja veliki propust u prošlosti.

Poznati austrijski arheolog i naučnik Feliks Filip Kanic je, dok je istraživao ovaj kraj, pronašao tri rimska lokaliteta sa kastelima čime je nedvosmisleno dokazao da su na ovoj teritoriji postojala naselja u rimskom periodu.

Za rani srednji vek, podataka o ovom kraju je izuzetno malo i uglavnom su neprecizni i nekompletni. Međutim, ukoliko se u obzir uzmu vremenski kontinuitet naseljenosti kao i prirodno-geografske karakteristike ove teritorije koje su izuzetno povoljne za život ljudi, nameće se logičan zaključak da se i u tom periodu ovde odvijala znatna ljudska aktivnost.

U prvom periodu srednjeg veka, teritorija današnje opštine Žabari je kao i uostalom cela severoistočna Srbija bila pod vlašću Avara. Nakon Avara, ova oblast potpada pod bugarsku vlast pod kojom ostaje sledeća dva veka.  Za vreme krstaških ratova, ovaj kraj često pustoše kako krstaška vojska tako i „hodočasnici“  koji su bili na putu za Jerusalim. Krstaši su prelazili Moravu kod Braničeva ili stizali Dunavom do Braničeva. U naredna dva veka ceo ovaj kraj kao uostalom i čitava teritorija Braničeva pripadaju Vizantiji i čine pograničnu oblast prema Ugarskoj. Krajem XIII veka vlast u Braničevu preuzimaju dva brata – Darman i Kudelin koji su se odmetnuli odmetnuli od bugarske države a nisu priznavali ni ugarsku vlast na ovoj teritoriji. Oni su bili bugarski plemići koji su iskoristili slabost centralizovane administracije ovog regiona i vladali nezavisno od bugarske i ugarske države. Sedište vladavine bila je tvrđava Ždrelo na Mlavi.

Posle više godina vladavine, u sukobu sa srpskom vojskom kralja Milutina i Dragutina 1291. godine, doživljavaju težak poraz.

Braničevo ostaje pod srpskom vlašću sve do  propasti srpske despotovine 1459. godine kada potpada pod vlast Turaka i ulazi u sastav osmanlijskog carstva.

Jedan od najvažnijih istorijskih dokumenata koji govore o srpskoj srednjevekovnoj državi gde se spominju naselja ovog kraja je Ravanička povelja kneza Lazara iz 1381. godine. Među ostalima ovde se spominju Livade (današnja Donja Livadica), Kušiljevo i Oreovica koje je susedno selo Aleksandrovcu.

U narednim vekovima, konkretno, za vreme turske vladavine sela ovog kraja se spominju u nekoliko navrata u turskim popisima.

Godine 1717. što znači jednu godinu pre Požarevačkog mira, kapetan austrijske vojske Epšelvic, izrađuje geografsku kartu Srbije. Karta je nazvana Langerova po njenom izdavaču Langeru. Na ovoj karti se takođe spominju naselja današnje opštine Žabari. Pripremajući se za rat sa Turskom, Austrija je pred rat koji je kod nas poznat kao Kočina krajina, poslala špijune koji su uhodili Srbiju 1783. i 1784. godine. U izveštaju koji su špijuni poslali za Beč takođe ima dosta podataka o selima braničevskog okruga.

Za vreme prvog srpskog ustanka u žabarskom kraju nije bilo većih borbi. Iako je broj žitelja opštine Žabari koji su neposredno učestvovali u ustanku bio zanemarljiv, ipak se junaštvom istakao hajduk Kara-Stevan iz Prova (današnji Aleksandrovac).

Kara-Steva iz Prova je bio jedan od viđenijih junaka ovog kraja i  kao takav nalazio se u društvu mnogih poznatih hajduka, budućih vojvoda od kojih su najpoznatiji Stanoje Glavaš i Hajduk Veljko Petrović.

Za vreme drugog srpskog ustanka postoji veoma malo podataka o učešću stanovnika opštine Žabari. Zna se pouzdano da je ustanička vojska pod Milošem Obrenovićem u junu 1815. godine iz Šumadije prešla preko Velike Morave između Orašja i Livadice na žabarsku stranu i nastavila prema Požarevcu. Nekoliko dana kasnije desile su se neke od najznačajnijih bitaka za oslobođenje ovog kraja od Turaka.

Nesumnjivo je da je učesnika u borbama iz ovih krajeva bilo, međutim direktni pisani podaci nisu sačuvani. O učešću ovdašnjih boraca i njihovom broju može se dobiti približna slika kroz odlikovanje Kneza Mihajla Obrenovića povodom proslave 50 godina drugog srpskog ustanka. Ovom prilikom Knez Mihajlo je odlikovao 29 učesnika iz Moravskog sreza (Žabari) ordenom Takovskog krsta. Kako su tada odlikovani samo oni koji su bili među živima, pretpostavićemo da je njihov stvaran broj bio daleko veći.

Posle okončanja borbi sa Turcima kada je Srbija 1815. godine dobila unutrašnju autonomiju, na čelu moravske kneževine bio je Stevan Dobrnjac, brat poznatog vojvode Petra Dobrnjca.

Tokom ratova za oslobođenje južnih krajeva koji su još bili pod turskom vlašću 1876-78. učestvovali su i meštani opštine Žabari. Oni su bili raspoređeni u 1. i 2. Moravski bataljon Požarevačke brigade kada su oslobođeni Pirot i Niš. Tokom 1. balkanskog rata 1912. godine stanovnici opštine su bili uključeni u jedinice Braničevskog odreda Dunavske divizije i učestvovali su u svim bitkama.

Ista situacija je bila i za vreme 1. svetskog rata, kada su vojnici iz opštine Žabari bili raspoređeni u istim jedinicama kao i u balkanskim ratovima.

Žabari su postali varoš još daleke 1882. godine,  a još ranije, 1839. godine Žabari se prvi put pominju kao opština.  Tek 1955. Žabari postaju ponovo opština, jer su u vremenu od Drugog svetskog rata postojale kao Žabarski srez u okviru Požarevačkog okruga.